|
برخی از ناهنجاریها عبارتند از: وجود استبداد در جامعه، گسترش فساد اخلاقی، شیوع ظلم و ستم، جنگ و فتنه، ناامنی، هرج و مرج و بینظمی، عدم ارتباط صمیمی میان مسلمانان، تظاهر به دینداری و دینفروشی و افزایش فقر و گرسنگی. اینك به برخی از بیماریهای جامعه آن عصر اشاره میگردد.
● ستیز با ناهنجاریهای جامعهٔ موجود
جامعه همیشه در آرامش و انتظام سازمانها، نهادها و افراد قرار ندارد، بلكه در درون هر جامعهای تضادها و كشمكشهایی به چشم میخورد. اعضای جامعه با باورها، نگرشها و فرهنگهای متفاوت با هنجارهای رایج جامعه برخورد میكنند؛ برخی از آنان با ارزشها و هنجارها همنوایی نشان میدهند و در این صورت تعارض و تضادی پیش نخواهد آمد، اما در پارهای از اوقات، عضو جامعه هنجارهای جامعه را در تضادّ با باورها و احساسات و نگرشهای خود تلقی میكند، كه در این صورت تضادّ و ناسازگاری پدید خواهد آمد.
رسول گرامی اسلام(ص) فرمودند: «در آخرالزمان بلای شدیدی كه سختتر از آن شنیده نشده باشد، از سوی فرمانروایان اسلامی بر امّت من وارد خواهد شد، به گونهای كه وسعت زمین بر آنان تنگ خواهد گشت و زمین از بیداد و ستم لبریز گردد، چندان كه مؤمن پناهگاهی برای رهایی از ستم نمییابد.»
پیامبر اسلام(ص) میفرماید: «سوگند به آنكه جان محمد(ص) در دست اوست این امت از بین نمیروند تا آنكه مرد بر سر راه زنان میایستد و چون شیر درندهای به آنان تجاوز میكند. بهترین آن مردم كسی است كه میگوید: ای كاش او را پشت دیوار پنهان میكردی و در ملأ عام این عمل را انجام نمیدادی».
رسول خدا(ص) فرمود: «ظهور مهدی(ع) هنگامی خواهد بود كه دنیا آشفته و آكنده از هرج و مرج گردد و گروهی به گروه دیگر یورش برند. نه بزرگ به كوچك رحم كند و نه نیرومند به ضعیف ترحم نماید. در چنین هنگامی خداوند به او اجازه قیام میدهد.»
موارد بسیار دیگری نیز وجود دارد كه در روایات اسلامی به تفصیل بیان شده است. در چنین وضعیتی انسانی كه در انتظار مهدی آل محمد(ص) به سر میبرد و آرزوی دیدار و حكومت او را در دل میپروراند، به اینگونه ناهنجاریها اعتراض میكند و با آنها به ستیز مشغول میشود.
انسان منتظر در مقابل چنین ناهنجاریها و كجرویهای اجتماعی هرگز سكوت نخواهد كرد، زیرا سكوت به معنای رضایت یا بیتفاوتی نسبت به وضع موجود است؛ او از درون و برون با چنین انحرافات اجتماعی به شدت در حال ستیز و تضادّ به سر میبرد.
● كنترل اجتماعی بر ناهنجاریهای اجتماعی
در این مرحله، انسان منتظر با آگاهی از ناهنجاریهای اجتماعی در تلاش برای كنترل اوضاع اجتماعی و كاهش و ریشهكن كردن فساد و كجروی بر میآید. جامعهشناسان، كنترل یا نظارت اجتماعی را فرایندی میدانند كه از طریق آن در یك گروه یا جامعه نحوه همسازی با هنجارها و الگوهای رفتاری استنتاج میشود.
هر انسانی دارای مسئولیت است و اولین ناظر رفتار شخصیت وجدان اخلاقی اوست، ولی چون انسانها در میان سایر همنوعان خود زندگی میكنند، زیر نظر خانواده، محله، دوستان، همكاران و سازمانهای رسمی و قضایی قرار دارند. البته روشن است دو مكانیسم رسمی و غیررسمی جامعه بر رفتارها و هنجارها نظارت میكند.
انسان منتظر وظیفه خود میداند كه بر هنجارهای اجتماعی نظارت كند و نگذارد هنجارها و معیارهای زندگی تغییر كند. این مكانیسم كنترلی به صورت نصح، خیرخواهی، امر به معروف و نهی از منكر، شكل اجرایی به خود میگیرد. قرآن كریم در مورد نظارت اجتماعی بر هنجارهای جامعه میفرماید:
«و لتكن منكم اُمّـتٌ یدعون إلی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنكر و أولئك هم المفلحون۵؛ باید كه از میان شما گروهی باشند كه به خیر دعوت كنند و امر به معروف و نهی از منكر كنند.
اینان رستگارانند.» روشن است كه ضرورت كنترل اجتماعی برای حفظ ارزشها و هنجارها در جامعه، امری عقلی بوده و شرع مقدس نیز آن را مورد تأكید قرار داده است. امام باقر(ع) در مورد كاركردهای اجتماعی امر به معروف و نهی از منكر چنین فرموده است:
«امر به معروف و نهی از منكر فرضیه بزرگ الهی است كه بقیهٔ فرائض با آنها برپا، راهها امن، كسب و كار مردم حلال و حقوق افراد تأمین، زمینها آباد و از دشمنان انتقام گرفته میشود و در پرتو آن همه كارها رو به راه میگردد.»
مؤمن در چنین دورانی، منتظر محقّق ساختن آرمانهای مهدوی است و یكی از مهمترین آرمانهای او رفع فساد، ظلم و تبعیض است. انسان منتظر با خودآگاهی از چنین اهدافی ضمن خودسازی، تهذیب نفس و امر و نهی خویشتن به جامعه نظر میافكند و هنگامی كه ناهنجاریهایی را مشاهده میكند با درك وظیفه خطیر امر به معروف و نهی از منكر مشفقانه به اصلاح خویش اقدام میكند و از هیچ تلاشی در این زمینه فروگذار نخواهد كرد.
انسان منتظر با اتحاد روحی و هماهنگی درونی با ارزشهای مهدوی كه همانا تطهیر زمین از آلودگیها و رفع انواع ظلم و ستمهاست با تلاشهای فردی و گروهی وظیفه خود میداند كه در جهت پیشگیری و درمان ناهنجاریهای جامعه قدم بردارد. اینگونه است كه میتواند انحرافات اجتماعی را درمان كند.
● اصلاح اجتماعی جامعه منتظر
انسان منتظر پس از ستیز و كنترل اجتماعی ناهنجاریها در آخرین گام به اصلاح جامعه میپردازد.
مقصود از اصلاح در عرف علوم اجتماعی، نوعی تغییر اجتماعی در وضع موجود است؛ به طوری كه چارچوب نظام اجتماعی تغییر پیدا نكند، ولی اگر تمامی زیربناها و بنیانهای اساسی جامعه دگرگون شود به آن انقلاب گفته میشود.
آلن بیرو در شرح مفهوم «اصلاح» مینویسد: «واژهای است جدید كه یك ایدئولوژی و یا یك طرز تلقی سیاسی را مشخص میدارد. اصلاحطلبی اعتقادی است مبنی بر اینكه جامعه با دگرگونیهای سطحی و تدریجی و همچنین با تصحیحی بطئی و پیدرپی رو به بهبود میرود، بدون اینكه ساختهای اساسی مربوط به نظم مستقر، مورد تردید قرار گیرند».
البته این واژه در اصلاح تعدیلی و اصلاح ساختاری نیز به كار رفته است و در این مقاله درمان و بهبود ناهنجاریهای اجتماعی از نوع تعدیلی و ساختاری مورد نظر است.
گفتنی است كه اصلاحات اجتماعی بر دو قسم است: یكی اصلاحات تعادلی كه ریشههای بروز مشكل را از میان نمیبرد و مصلحان اجتماعی به برقراری تعادل قناعت میكنند، دیگری اصلاحات ساختاری است كه در این صورت دگرگونی در ارزشها، امتیازات، رفتارها و نظامها مطرح است و حیطهٔ كار فقط به عرضه یك برنامه یا سیاست جدید منجر نمیشود.
اقداماتی كه مؤمن منتظر درباره اصلاحات تعادلی انجام میدهد، عبارتند از: تلاش برای برقراری عبادات دینی، معاملات حلال، روابط اجتماعی با مردم، جلوگیری از ناهنجاریهای اجتماعی نظیر سرقت، تعدّی به حقوق دیگران، زنا و اعمال منافی با عفّت در جامعه، عمل به دستورات اجتماعی و فردی شریعت، احترام به مقدسات دینی و ...
اما اقداماتی كه مؤمن منتظر در باره اصلاحات ساختاری انجام میدهد، زمینهچینی برای انقلاب عظیم جهانی امام مهدی(ع) است؛ یعنی نقد ساختارهای تبعیضآمیز در جامعه، مبارزه با ظلم و بیعدالتی، ستیز با نابرابریهای ظالمانه اجتماعی، در هم شكستن ساختار سیاسی ـ اجتماعی استبداد و استعمار، نفی سلطه جهانی و مبارزه قاطعانه با فرآیند جهانیسازی قدرتهای جهانی و تعاون، همكاری و حمایت از مستضعفان در مقابل مستكبران و زورمداران عالم.
همه اقدامات بزرگ یاد شده، یك شرط اساسی دارد و آن ایجاد نوعی خودآگاهی سیاسی و اجتماعی در میان تودههای مردم است كه میبایست همراه با تبلیغات دینی در سطحی باشد كه ملتهای مسلمان و مردم همه جهان را فراگیرد تا زمینهچینی برای اصلاحات ساختاری در بعد ناهنجاریهای اجتماعی انجام گیرد. پیامبر اكرم(ص) وعده میكند كه مردمانی از مشرق زمین، زمینه را برای اصلاحات اجتماعی مهدوی فراهم میكنند: «یخرج اناسٌ من المشرق فیوطّئون للمهدیّ یعنی سلطانه؛ مردمی از مشرق زمین به پا خیزند و زمینه را برای برپایی حكومت مهدی آماده سازند.
● پینوشتها:
۱) مستدرك حاكم، ج ۴، ص ۶۵ مقد الله، ص ۴۳.
۲) مجمع الزوائد، ج ۷، ص ۲۱۷.
۳) طبسی، چشماندازی از حكومت مهدی، ص ۳۷.
۴) محسنی، مقدمات جامعهشناسی، ص ۳۲۶.
۵) سورهٔ آل عمران (۳)، آیهٔ ۱۰۴.
۶) وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۹۵.
۷) آلن بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، ص ۳۱۹.
۸) محسنی، مقدمات جامعهشناسی، ص ۳۲۹.
۹) صافی گلپایگانی، منتخبالاثر فی الامام الثانی عشر(ع)، ص ۳۰۴. | 
با سلام و عرض ادب خدمت شما دوستان گرامی ،